Maria Wespa i Małgorzata Garnysz – dwie szkoły haftu kociewskiego

Historia współczesnego haftu kociewskiego jest nierozerwalnie związana z dwiema wyjątkowymi kobietami – Marią Wespą z Morzeszczyna i Małgorzatą Garnysz z Pączewa.

Obie poszukiwały śladów dawnego kociewskiego zdobnictwa. Sięgały do starych haftów, polichromowanych skrzyń, sztandarów i szat liturgicznych, malarstwa ściennego, wycinanek czy rodzinnych fotografii. Z zebranych motywów każda stworzyła jednak własny język ornamentu. Tak narodziły się dwie szkoły współczesnego haftu kociewskiego – morzeszczyńska i pączewska.

Inspiracji szukała między innymi na starych sztandarach kościelnych, zabytkowych szatach liturgicznych oraz polichromowanych skrzyniach wianowych. Na podstawie zebranego materiału stworzyła własne kompozycje, które etnografowie określili później mianem morzeszczyńskiej szkoły haftu kociewskiego.

Maria Wespa

Jak wygląda haft Marii Wespy?

Jej wzory są przede wszystkim roślinne, wyraziste i kontrastowe. Pojawiają się w nich stylizowane kwiaty, liście, pąki, łodygi oraz motywy związane z kociewskim krajobrazem.

Charakterystyczna jest również stosunkowo ograniczona paleta. Źródła opisujące kanon szkoły morzeszczyńskiej wskazują na osiem barw: biel, kolor słomkowy, żółty, pomarańczowy, czerwony, liliowy, ciemnoniebieski i zielony. W innych opracowaniach część odcieni grupowana jest jako kolory podstawowe, stąd można spotkać także liczbę siedmiu.

To właśnie mocny kontrast barw i czytelność poszczególnych elementów należą do najbardziej charakterystycznych cech jej kompozycji.

Dlaczego Maria Wespa jest tak ważna?

Nie tylko stworzyła wzory. Uporządkowała je i przekształciła w system, który można było przekazywać dalej. Jej projekty zostały opublikowane przez Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie w tekach wzorów haftu. Dzięki temu szkoła morzeszczyńska przestała być wyłącznie twórczością jednej hafciarki i stała się częścią rozpoznawalnego kanonu współczesnego haftu kociewskiego.

Prace Marii Wespy znajdują się również w zbiorach muzealnych, m.in. Muzeum Narodowego w Gdańsku i Muzeum Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gdańskim

Małgorzata Garnysz – szkoła pączewska

Małgorzata Garnysz (1912–1990) była związana z Pączewem. Haftowania nauczyła się od swojej matki, a swoją pierwszą serwetkę wykonała już jako dziewięcioletnia dziewczynka.

Po II wojnie światowej pracowała jako nauczycielka i prowadziła zajęcia z robót ręcznych. Jednocześnie zaczęła gromadzić dawne kociewskie wzory.

Szukała ich na skrzyniach, w malarstwie ściennym, wycinankach, rodzinnych fotografiach, dawnych tkaninach i elementach wyposażenia domów.Z tych materiałów stworzyła własną interpretację – pączewską szkołę haftu kociewskiego.

Jak wygląda haft Małgorzaty Garnysz?

Tutaj od razu zauważymy jedną dużą różnicę.

Garnysz stosowała aż 13 podstawowych kolorów: biały, żółty, pomarańczowy, jasny i ciemny brąz, czerwony, bordowy, różowy, liliowy, fioletowy, zielony oraz dwa odcienie niebieskiego.

Dzięki temu jej kompozycje są bardziej wielobarwne i bogate kolorystycznie.

Charakterystyczne jest również tło: Małgorzata Garnysz haftowała przede wszystkim na szarym płótnie.

Jej ornamenty pozostają roślinne – znajdziemy w nich między innymi tulipany, modraki, stokrotki, liście, pąki i łodygi – jednak układy bywają bardziej geometryczne i bardziej oddalone od naturalnego wyglądu roślin niż u Wespy.

Do wykonywania płatków i liści Garnysz stosowała przede wszystkim ścieg płaski, natomiast łodygi i charakterystyczne „wąsy” powstawały ściegiem sznureczkowym

Dwie szkoły – jedna tradycja

Co ciekawe, Wespa i Garnysz używały podobnych nazw dla wielu elementów – pojawiały się m.in. „słoneczko”, „ostróżka” czy „rozeta” – ale sposób ich rysowania był inny

Dlatego dwa wzory mogą być bez wątpienia kociewskie, a jednocześnie wyglądać zupełnie inaczej.

Haft kociewski nie jest jednym wzorem, który należy bez końca powtarzać. To dwa rozpoznawalne sposoby interpretowania tego samego regionalnego dziedzictwa.

Dlaczego pamiętamy o nich do dziś?

W latach 80. XX wieku wzory opracowane przez obie twórczynie zostały opublikowane w tekach haftu kociewskiego. Publikacje te pomogły utrwalić kanon, który jest wykorzystywany przez hafciarki również współcześnie.

Dzięki Marii Wespie i Małgorzacie Garnysz motywy, które mogły pozostać jedynie fragmentami dawnego kociewskiego zdobnictwa, otrzymały nowe życie i rozpoznawalną formę.

Dziś odnajdujemy je nie tylko na serwetach i obrusach. Inspirują ilustratorów, projektantów, rękodzielników i kolejne pokolenia mieszkańców Kociewia.

I inspirują również nas.

Sięgając po motywy kociewskie w naszych projektach, nie chcemy po prostu kopiować dawnych wzorów. Chcemy poznawać ich historię, czerpać z charakterystycznych kolorów i form oraz pokazywać Kociewie we współczesnym wydaniu.

Bo najlepsza tradycja to taka, która nie tylko zostaje zapamiętana – ale żyje dalej.